شعر انتظار، شعر اعتراض

_____________________________________________________________________________

 شعر انتظار، شعر اعتراض

  رضا اسماعیلی ر

 

 

بي هيچ گونه اغراقي بايد گفت كه «شعر انتظار» شعر اعتراض است. شعري كه همواره بر وضع موجود مي شورد و به افق موعود اشاره مي كند. شعر اعتراض شعري است كه داعيه پيكار با ظلم و بي عدالتي، زشتي و پلشتي و نامردي و نامردمي را دارد و به دنبال بسترسازي براي استقرار حاكميت « الله» بر جهان و بنيانگذاري «جامعه توحيدي» است.

    و اما لازمه اعتراض به وضع موجود، ترسيم آينده موعود است. اين كه ما بدانيم اكنون در چه نقطه اي قرار داريم و مطلوب ما رسيدن به كدامين نقطه و فتح كدامين قله است؟ مُسلما رسيدن به چنين بصيرتي، نيازمند نقد و آسيب شناسي دين و جامعه است.

    شاعران رسالت مدار شيعي همواره در طول تاريخ اين دغدغه خجسته را داشته اند و شاخك هاي حساس آنان نسبت به انحراف حاكمان و دولتمردان و خارج شدن آنان از دايره عدالت واكنش نشان داده است. وقتي مي گوييم «عدالت» معناي عام وگسترده آن مورد نظر است، يعني عدالت در همه ابعاد سياسي، اجتماعي، ديني و اقتصادي، از اين منظر فاصله گرفتن از ارزش هاي اخلاقي و فرو غلتيدن در باتلاق عفن «زهد ريايي» و ابتلابه بيماري ايمان كش «نفاق و تزوير» از نظر شاعران شيعي خطرناك ترين آفتي است كه يك جامعه ديني را تهديد مي كند. آفتي كه حتي از بيماريهايي چون «وبا»، «طاعون» و «سرطان» نيز خطرناك تر و مرگ آفرين تر است. دراين ميان، حضرت لسان الغيب حافظ شيرازي كه از او به حق مي توان به نام شاعر «هنوز و هميشه» نام برد، از معدود شاعراني است كه درعصر فتنه مغول و حكومت نفاق و تزوير، با رندي، قلندري و هنرمندي تمام به نقد و آسيب شناسي جامعه ديني عصر خويش پرداخته و آيينه بي غبار روزگار خويش بوده است:

    خرقه پوشي من از غايت دين داري نيست

    پرده اي بر سر صدعيب نهان مي پوشم

***

    آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت

    حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو

   ***

    خدا زان خرقه بيزار است صدبار

    كه صد بت باشدش در آستيني

    ***

    حافظا! مي خور و رندي كن و خوش باش ولي

    دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

    ***

    فداي پيرهن چاك ماهرويان باد

    هزار جامه تقوا و خرقه پرهيز

    شعر انتظار، جلوه گاه اعتراض، انتقاد، حركت، تكاپو و بيداري است. شاعران شيعي انتظار را نه در نشستن و ايستايي، بلكه در برخاستن و پويايي معنا مي كنند. شعر انتظار، شعر مردگي و بازدارندگي نيست، شعر زندگي و زايندگي است:

    هميشه منتظرت هستم

    بي آن كه در ركود نشستن باشم

    هميشه منتظرت هستم

    چونان كه من

    هميشه در راهم

    هميشه در حركت هستم

    هميشه درمقابله

    (طاهره صفارزاده، طنين بيداري، انتظار، تكا، ص217)

    شكل گيري جريان «شعر اعتراض» بعد از پذيرش قطعنامه و در پايان يافتن جنگ تحميلي نيز دقيقا درهمين راستا قابل تحليل و ارزيابي است. بعد ازپايان يافتن دفاع مقدس، شاعران متعهد و دلسوخته انقلاب كه دلبسته امام و نظام مقدس جمهوري اسلامي بودند، زماني كه احساس كردند شرايط فرهنگي، اجتماعي حاكم بر جامعه در مسيري غير از مسير پاسداشت ارزش ها و آرمان هاي بلند حضرت امام(ره) در حركت است، در مقام يك «مصلح اجتماعي» به صحنه آمدند و با حنجره هاي غيرتمند خويش زبان به اعتراض گشودند، اعتراضي برآمده از بطن مكتب «انتظار»:

امروز شايد بايد از خون‌ گلو خورد

نان‌ شرف، از سفره‌هاي‌ آرزو خورد

بوي‌ ريا پر كرده‌ ذهن‌ دست‌ها را

اي‌ كاش‌ مي‌شد، لقمه‌اي‌ بي‌رنگ‌ و بو خورد

خشكيده‌ چاه‌ زمزم‌ امّا وحشتي‌ نيست‌

گر تشنه‌ باشي، مي‌شود از آبرو خورد

خون‌ لخته‌هاي‌ گريه‌ را، مردي‌ خدايي‌

در سال‌هاي‌ سخت، با آب‌ وضو خورد

او كهكشاني‌ بود همزاد علي(ع)، آه‌

امروز بايد غبطه‌ بر احوال‌ او خورد

شايد تمام‌ حرفم‌ اين‌ باشد جماعت!

حقّ‌ شما را كاخ‌هاي‌ روبرو خورد

(سید ضیاءالدین شفیعی)

منظومه‌ ی «مرداب‌ها و آب‌ها» از زنده یاد سید حسن حسینی که در سال ۱۳۷۴ منتشر شد، نمونه قابل تامل دیگری از جریان اعتراض دینی و مسلمانی در جان و جهان شعر انقلاب است. شاعر در این مثنوی خبر از استحاله فرهنگی جامعه و کمرنگ شدن ارزش های دوران دفاع مقدس می دهد. به خاطر نسبتی که مضمون این مثنوی با دفاع مقدس دارد، حسینی تعمدا آن را در کتاب «گزیده‌ی شعر جنگ و دفاع مقدس» خود آورده است.

ماجرا اين است كم كم كميت بالا گرفت

جاي ارزش هاي ما را عرضه ي كالا گرفت

احترام «ياعلي» در ذهن بازوها شكست

دست مردي خسته شد، پاي ترازوها شكست

فرق مولاي عدالت بار ديگر چاك خورد

خطبه هاي آتشين متروك ماند و خاك خورد

زير باران هاي جاهل سقف تقوا نم كشيد

سقف هاي سخت، مانند مقوا نم كشيد...

    حسين اسرافيلي، شاعر درد آشنا و حماسي سراي انقلاب و از بنيانگذاران حوزه هنري نيز كه همچون ديگر شاعران انقلاب از رخدادهاي ناگزير بعد از پذيرش قطعنامه سخت متاثر و دردمند است، درهمان سال ها در غزلي با صلابت، از نامردي ها و نامردمي هايي كه بر نسل او و يارانش رفته گلايه مي كند و زبان به اعتراض مي گشايد:

    هر طرف رو مي كنم، باران بهتان است و من

    هر طرف سر مي گذارم، سنگ طفلان است و من

    باز هم گرگ و بيابان، باز خون و پيرهن

    با برادرهاي ياغي، چاه و زندان است و من

    باز هم زنجير و تهمت، باده پنهاني زدن

    حاليا با محتسب، تشويش پنهان است و من

    آتش افروزيد بر من، من خليل آذرم

    در ميان شعله ها، شوق گلستان است و من

    (حسين اسرافيلي، ردپاي صدا، تقدير توفاني، ص254)

    البته نبايد فراموش كرد كه اعتراض برآمده از بطن مكتب انتظار، بايد اعتراضي ايجابي و سازنده باشد، نه اعتراضي تخريبي و بازدارنده. در واقع اعتراضي كه در «انتظار» ريشه دارد، اعتراضي از جنس «امر به معروف و نهي از منكر» است و هدف غايي و نهايي آن «افزايش ظرفيت نقدپذيري» جامعه براي حركت به سمت اصلاحات اصيل اسلامي.

    حضرت امام خميني (قدس سره الشريف) با تاكيد بر اين كه نسخه اصلاح جوامع بشري «امر به معروف و نهي از منكر» است، مي فرمايند:

    «تمام انبياء از صدر بشر و بشريت، از آن وقتي كه آدم(ع) آمده تا خاتم انبياء(ص)، تمام انبياء براي اين بوده است كه جامعه را اصلاح كنند... غايت اين است كه مردم قيام به قسط بكنند، عدالت اجتماعي در بين مردم باشد، ظلم ها از بين برود، ستمگري ها از بين برود، ضعفا به آنها رسيدگي شود، قيام به قسط شود.» (صحيفه امام، ج 51، ص 213)

    به اميد ظهور دولت يار و سعادت و رستگاري اهل زمين، با انتظار سروده اي زيبا و لطيف از شاعر دردواره ها «قيصر امين پور» - كه گزارش شاعرانه از دنياي بي موعود است - اين گفتار را به پايان مي برم، باهم مي خوانيم:

    چشم ها، پرسش بي پاسخ حيراني ها

    دست ها، تشنه تقسيم فراواني ها

    با دل زخم، سر راه تو آذين بستيم

    داغ هاي دل ما، جاي چراغاني ها

    حاليا دست كريم تو براي دل ما

    سرپناهي ست در اين بي سر و ساماني ها

    وقت آن شد كه به گل، حكم شكفتن بدهي

    اي سرانگشت تو آغاز گل افشاني ها

    سايه امن كساي تو مرا بر سر بس

    تا پناهم دهد از وحشت عرياني ها

    چشم تو، لايحه روشن آغاز بهار

    طرح لبخند تو، پايان پريشاني ها

 

خبرگزاری جمهوری اسلامی، یکشنبه 7 آذر 1396

http://www.irna.ir/fa/News/82745052

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.